Kronolojide neden-sonuç ilişkisini kullanmak

Bir olayın gerçekleşebilmesi için hangi kişi, kurum, eser veya teknolojinin daha önce var olması gerektiğini sor. Bu ön koşul listedeki başka bir olaysa aralarındaki sıra kesinleşir. Böylece iki bilinmeyen tarih tek bir mantıksal ilişkiyle çözülür.

Ön koşul her zaman doğrudan neden değildir. Bir ödül töreni ilgili eserden sonra gelir; bir rekor, ölçüm sisteminin kullanılmaya başlamasından sonra kaydedilir. ‘Önce var olmalı’ ilişkisi de yeterlidir.

Yasa değişikliği, yeniden yapım, yıldönümü etkinliği veya bir gelişmeye verilen toplumsal tepki önceki bir olaya dayanır. Olay başlığındaki ‘sonrasında’, ‘yeniden’, ‘ilk kez’ veya ‘kutlama’ gibi yapılar ilişkinin yönünü gösterebilir.

Ancak benzer ad taşıyan iki bağımsız olayı zorla birbirine bağlamamak gerekir. İlişkiyi tek cümlede açıklayabiliyorsan ve arada gerçek bir bağımlılık varsa kullan.

Altı olayı tek çizgide çözmeye çalışmak yerine ikili ve üçlü zincirler oluştur. A olayı B’yi mümkün kılıyor, B de C’nin ön koşuluysa A-B-C sırası ortaya çıkar. Başka bir zinciri buna dönem bilgisiyle bağlayabilirsin.

• Doğrudan neden-sonuç bağını ara.
• Eser-devam, icat-kullanım ve kişi-kariyer sıralarını kontrol et.
• İkili ilişkilerden küçük zincirler oluştur.
• Zincirleri yaklaşık dönemlerle birleştir.

Neden-sonuç yöntemi tarih bilgisini gereksiz kılmaz; onu daha sağlam bir çerçeveye yerleştirir. Hatırladığın tek bir kesin tarih, bütün zincirin konumunu sabitleyebilir. Böylece ezberlenmiş bilgiler bağımsız noktalar olmaktan çıkıp birbirine bağlanır.

İki olay aynı konuya ait olsa da biri diğerinin doğrudan nedeni olmayabilir. Aynı dönemin koşulları her ikisini de üretmiş olabilir veya aralarında yıllar süren ara adımlar bulunabilir. Sıralama yaparken ‘A olmasaydı B yine olabilir miydi?’ sorusu doğrudan bağı test eder. Cevap evetse ilişki daha çok ortak bağlam olabilir.

Doğrudan bağ bulamadığında kurumların, teknolojilerin ve toplumsal değişimlerin gelişim sırasını kullan. Önce fikir veya ihtiyaç doğabilir, ardından araç geliştirilir, sonrasında geniş kullanım ve düzenleme gelir. Bu genel desen kesin yıl vermese de ters sıralamaları elemekte etkilidir. Yine de her tarihsel sürecin aynı hızda ilerlemediğini ve istisnaların kontrol edilmesi gerektiğini unutma.

• Neden, ön koşul ve ortak bağlamı ayrı etiketle.
• Ara adımların varlığını hesaba kat.
• Mantıksal sıra ile bildiğin tarih bilgisini karşılıklı doğrula.

İki kart arasında açık bir sonuç ilişkisi görünse bile arada listede bulunmayan adımlar olabilir. Bir bilimsel keşif ile günlük kullanıma giren ürün arasında prototip, üretim ve yaygınlaşma dönemleri bulunur. Bu boşluk doğrudan tarihi söylemez, fakat ikinci olayın hemen ardından gerçekleşemeyeceğini gösterir. Zincirin gerektirdiği süreyi düşünmek çok yakın yerleştirmeleri sorgulatır.

Ters yönde kontrol de yapılmalıdır: Sonuç kartını nedenin önüne koyduğunda anlatı hâlâ mümkün mü? Düzenleme, tepki veya anma gibi olaylar tanım gereği ilgili gelişmeden sonra gelmelidir. Buna karşılık benzer başlıktaki iki buluş birbirinden bağımsız gerçekleşmiş olabilir. Dilsel bağlantıyı otomatik nedensellik saymadan, bağımlılığın gerçekten zorunlu olup olmadığını test etmek gerekir.

• Neden ile sonuç arasındaki olası ara aşamaları say.
• Sırayı ters çevirip mantıksal olarak mümkün olup olmadığını sor.
• Benzer konu başlığını zorunlu neden ilişkisi sanma.